Ông Đậu Anh Tuấn: Việt Nam cần thoát khỏi vị thế 'công xưởng gia công' cho các tập đoàn đa quốc gia

Phát biểu tại "Hội thảo 40 năm Đổi mới: Tìm lời giải cho vai trò đầu tàu của các tập đoàn kinh tế" do Tạp chí Nhà đầu tư tổ chức chiều 13/4, các chuyên gia cho rằng sau gần 40 năm Đổi mới, doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đã đi từ chỗ gần như không có địa vị pháp lý rõ ràng đến vị thế là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhấn mạnh sau 40 năm đổi mới, khu vực doanh nghiệp tư nhân cũng đã tạo ra nhiều kết quả nổi bật. Trong top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam, số doanh nghiệp tư nhân tăng đáng kể. Việt Nam có 76 công ty nằm trong top 500 Đông Nam Á.

Trong công nghiệp chế tạo, THACO xây dựng hệ sinh thái sản xuất ô tô và cơ khí lớn; VinFast trở thành nhà sản xuất ô tô điện đầu tiên của Việt Nam, niêm yết trên Nasdaq và triển khai bán xe ở nhiều thị trường; Hòa Phát vươn lên thành nhà sản xuất thép hàng đầu Đông Nam Á.

Trong công nghệ, FPT trở thành một trong những doanh nghiệp công nghệ thông tin lớn của khu vực, đầu tư mạnh vào chuyển đổi số, AI và bán dẫn. Trong hàng tiêu dùng, Vinamilk, Masan xây dựng thương hiệu có sức cạnh tranh khu vực. Trong hạ tầng và bất động sản, Vingroup, Sun Group, BRG và nhiều tập đoàn khác đã đầu tư quy mô lớn, góp phần thay đổi diện mạo nhiều vùng kinh tế.

FDI đang giữ khâu then chốt trong sản xuất công nghiệp

Tuy nhiên, sau khi gia nhập WTO, cải cách kinh tế trong nước lại chùng lại. Nhiều rào cản dưới dạng giấy phép kinh doanh được phục hồi, nhiều rào cản mới được bổ sung. Kinh tế tư nhân phải đồng thời đối mặt với cạnh tranh từ FDI, sự mở rộng của doanh nghiệp nhà nước và môi trường kinh doanh ngày càng kém thuận lợi.

Bên cạnh đó, một trong những thực tại của nền kinh tế là khu vực FDI đang nắm giữ gần như toàn bộ các khâu then chốt trong chuỗi sản xuất công nghiệp quan trọng nhất của Việt Nam, ông Đậu Anh Tuấn cho hay.

Trong ngành điện tử, Samsung và các nhà cung ứng Hàn Quốc chiếm phần lớn giá trị sản xuất và xuất khẩu. Trong ngành dệt may, da giày, phần giá trị gia tăng cao như thiết kế, thương hiệu, phân phối đều nằm ở tay doanh nghiệp nước ngoài, doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tham gia ở khâu gia công.

Trong ngành chế biến gỗ, thủy sản, câu chuyện tương tự đang diễn ra khi doanh nghiệp FDI ngày càng mở rộng sang cả những phân khúc mà trước đây doanh nghiệp trong nước còn giữ được.

FDI đang khai thác chính các thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc là những thị trường mà Việt Nam có thặng dư thương mại lớn, nhưng phần lớn kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường này do doanh nghiệp FDI thực hiện.

"Nói cách khác, Việt Nam đang cho mượn địa bàn sản xuất và các hiệp định thương mại tự do của mình để doanh nghiệp nước ngoài tiếp cận thị trường toàn cầu, trong khi doanh nghiệp trong nước hưởng lợi chủ yếu ở phần giá trị gia tăng thấp nhất", ông Tuấn cho hay.

Ông cũng chỉ ra một con số đáng suy ngẫm: Tại Trung Quốc, tỷ trọng FDI trong xuất khẩu đã giảm từ đỉnh 58% năm 2005 xuống 27% năm 2024, trong khi doanh nghiệp tư nhân nội địa từ con số không đã tăng lên chiếm 65%.

Tại Việt Nam, tỷ trọng FDI trong xuất khẩu vẫn tiếp tục tăng lên trên 70% và chưa có dấu hiệu đảo chiều. Nếu xu hướng này tiếp tục, Việt Nam sẽ ngày càng khó thoát khỏi vị thế "công xưởng gia công" cho các tập đoàn đa quốc gia.

Cường quốc kinh tế thì phải có tập đoàn kinh tế mạnh

Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup Lê Khắc Hiệp, cũng cho rằng 40 năm Đổi mới đã đưa nền kinh tế Việt Nam đi qua một hành trình chuyển đổi sâu sắc, từ một nền kinh tế dựa trên nông nghiệp sang công nghiệp hóa và hội nhập toàn cầu.

Tuy nhiên, trong suốt chặng đường đó, một câu hỏi lớn vẫn luôn được đặt ra: "Khi nào Việt Nam có thể sở hữu được những ngành công nghiệp chế tạo có năng lực nội sinh đủ mạnh để dẫn dắt tăng trưởng dài hạn và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu?"

Lấy ví dụ với ngành công nghiệp ô tô, ông Hiệp nhấn mạnh, với tính chất tích hợp cao và yêu cầu công nghệ phức tạp, chính là phép thử rõ nét nhất cho năng lực đó. Trong nhiều năm trước đây, ngành ô tô Việt Nam chủ yếu dừng lại ở mức lắp ráp, với tỷ lệ nội địa hóa thấp, phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng bên ngoài.

Phó Chủ tịch Vingroup chỉ ra rằng, doanh nghiệp trong nước khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị do hạn chế về công nghệ, vốn và quy mô thị trường. Hệ quả là ngành tồn tại như một cấu trúc chưa hoàn chỉnh: Có thị trường tiêu thụ nhưng thiếu nền tảng công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh để tạo ra giá trị gia tăng bền vững.

Dẫn chứng về VinFast, ông Hiệp chỉ ra rằng, chiến lược nội địa hóa của VinFast đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của doanh nghiệp. Tính đến năm 2025, tỷ lệ nội địa hóa xe điện đã đạt khoảng 60% và hướng tới mục tiêu 80% khi cell pin được sản xuất tại Việt Nam vào năm 2026.

"Việc làm chủ các công nghệ lõi giúp doanh nghiệp kiểm soát chuỗi giá trị, giảm phụ thuộc vào bên ngoài và mở ra không gian cho các doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn. Khi doanh nghiệp đầu chuỗi như VinFast nắm giữ công nghệ lõi, toàn bộ hệ sinh thái phía sau sẽ có cơ hội phát triển theo, tạo ra hiệu ứng lan tỏa mà nhiều quốc gia công nghiệp đã từng trải qua", ông Hiệp nói.