Nông dân miền Tây điêu đứng vì giá sầu riêng lao dốc

Gần một tháng nay, nông dân miền Tây bước vào vụ thu hoạch sầu riêng chính vụ nhưng giá liên tục lao dốc. Hiện, sầu riêng Ri6 thu mua tại vườn chỉ còn 20.000-30.000 đồng mỗi kg (bán xô), thấp nhất nhiều năm qua và bằng khoảng 1/3 dịp Tết Nguyên đán. Tương tự, giống Monthong giảm còn 70.000-80.000 đồng mỗi kg.

Tại các vùng trồng trọng điểm ở Đồng Tháp, Cần Thơ, không khí thu hoạch khá trầm lắng. Nhiều vườn có trái chín quá ngày cắt nhưng thương lái chưa thu mua, buộc chủ vườn mang ra bán lẻ ven đường, chợ nông thôn để thu hồi vốn.

Anh Nguyễn Thanh Tâm, trồng 1,2 ha sầu riêng Ri6 ở xã Tam Nông, Đồng Tháp, cho biết vừa bán khoảng 17 tấn với giá loại A 29.000 đồng mỗi kg, loại B chỉ 15.000 đồng. Do thương lái kéo dài thời gian thu hoạch, vườn anh hao hụt khoảng 3 tấn trái.

Theo anh Tâm, giá thành sản xuất vụ này khoảng 33.000 đồng mỗi kg, tăng do phân bón và thuốc bảo vệ thực vật tăng 10-20% so với trước. Với mức giá hiện nay, anh lỗ khoảng 180 triệu đồng. "Chưa bao giờ thấy sầu riêng rẻ như năm nay. Giá này nông dân điêu đứng hết", anh nói.

Tương tự, ông Nguyễn Văn Giang, trồng một ha sầu riêng Monthong ở xã Tân Phước, Đồng Tháp, cho biết nửa tháng trước đã chốt giá 110.000 đồng mỗi kg nhưng thương lái liên tục dời ngày cắt rồi mất liên lạc.

Ông liên hệ thêm nhiều đầu mối khác song đều bị từ chối thu mua. Chủ vườn đành cắt bán dần tại chợ xã với giá 40.000-50.000 đồng mỗi kg, trong khi trên cây vẫn còn khoảng 5 tấn trái. "Nếu không tính công chăm sóc thì coi như hòa vốn, tiền cũ đổi tiền mới", ông Giang nói.

Tại Cần Thơ, nhiều nhà vườn cũng bày bán sầu riêng ven đường với giá 30.000-50.000 đồng mỗi kg. Chị Phan Thị Đầm cho biết phải bán lẻ do xuất khẩu gặp khó, kho không thu mua, giá giảm sâu. "Bán kiểu này thành sầu chung chứ không còn sầu riêng nữa", chị nói.

Theo thống kê, TP Cần Thơ hiện có khoảng 13.000 ha sầu riêng, sản lượng gần 95.000 tấn mỗi năm. Đồng Tháp có khoảng 32.000 ha, trong đó hơn 22.000 ha đang cho trái, sản lượng trên 500.000 tấn mỗi năm. Riêng tháng 5 và 6, toàn tỉnh dự kiến thu hoạch khoảng 110.000 tấn.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến năm 2025 diện tích sầu riêng cả nước đã vượt 150.000 ha, tập trung tại Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, gấp đôi định hướng quy hoạch đến năm 2030.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), cho biết giá sầu riêng lao dốc do cạnh tranh gay gắt với Thái Lan và tình trạng nhiều lô hàng bị phát hiện nhiễm cadimi khi xuất khẩu sang Trung Quốc.

Theo ông Nguyên, dù một số lô đã được kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu, thương lái thường thu mua từ nhiều vườn rồi trộn lẫn tại các vựa, khiến việc xét nghiệm mẫu không phản ánh chính xác toàn bộ lô hàng.

"Sau khi phía Trung Quốc cảnh báo nguy cơ rút giấy phép, nhiều phòng kiểm nghiệm e ngại, thậm chí không nhận mẫu, khiến xuất khẩu ách tắc và giá giảm mạnh", ông nói.

Về lâu dài, ông Nguyên cho rằng cần cải tạo giống, xử lý đất, loại bỏ chất cấm và xây dựng hệ thống phòng thí nghiệm tại các vùng trồng để nông dân chủ động kiểm tra trước thu hoạch. Những vườn đạt chuẩn mới được xuất khẩu trái tươi, còn vườn nhiễm cadimi có thể chuyển sang chế biến.

"Thái Lan đã cấp phép cho khoảng 500 phòng thí nghiệm hỗ trợ nông dân, kiểm soát chất lượng ngay từ vườn", ông cho biết.

Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp cho rằng giá sầu riêng lao dốc, xuất khẩu gặp khó không chỉ do cung - cầu ngắn hạn mà còn phản ánh mô hình tăng trưởng thiếu bền vững, phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc, mở rộng diện tích quá nhanh và chậm chuẩn hóa chất lượng.

Theo ông, sản xuất hiện còn manh mún, nhiều vùng trồng chưa tuân thủ đồng bộ quy trình canh tác; việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật thiếu kiểm soát.

"Xuất khẩu đòi hỏi quản trị chuỗi, minh bạch dữ liệu và truy xuất nguồn gốc rõ ràng, trong khi hiện nay vẫn còn tình trạng mạnh ai nấy làm", TS Hiệp nói.

Ông cho rằng sầu riêng Việt Nam khó mở rộng sang các thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc do tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe hơn nhiều. Hiện ngành hàng này chủ yếu cạnh tranh nhờ lợi thế mùa vụ và vị trí địa lý gần Trung Quốc, chưa tạo được ưu thế về thương hiệu và tiêu chuẩn quốc tế.

Theo TS Hiệp, muốn mở rộng thị trường, ngành sầu riêng cần chuẩn hóa chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế, đầu tư mạnh vào chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia. "Đây không còn là câu chuyện riêng của ngành nông nghiệp mà là năng lực cạnh tranh quốc gia", ông nhấn mạnh.