'Kỳ lân công nghệ' hết hiếm

Trong The Social Network (2010), bộ phim kể về quá trình hình thành Facebook và các tranh chấp pháp lý xung quanh nhà đồng sáng lập Mark Zuckerberg, có đoạn liên quan đến mục tiêu của mạng xã hội. "Một triệu USD không phải điều tuyệt vời", một người nói với nhân vật Zuckerberg (do Jesse Eisenberg thủ vai). "Anh biết điều gì mới thực sự tuyệt không? Đó là mức định giá một tỷ USD".

Sau 16 năm, Facebook đổi tên thành Meta và đạt giá trị 1.600 tỷ USD. Còn khi đó, một công ty được định giá một tỷ USD hiếm đến mức được gọi là kỳ lân.

Thuật ngữ Kỳ lân (Unicorn) dùng để mô tả một công ty khởi nghiệp tư nhân có giá trị vốn hóa thị trường ít nhất một tỷ USD, lần đầu tiên được nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng Aileen Lee đặt ra vào năm 2013 vì những doanh nghiệp đạt cột mốc như vậy rất hiếm và khó tìm khi đó. Nhưng ngày nay, "thấy" kỳ lân không còn là điều gì đó huyền thoại nữa.

Thực tế, mọi thứ đang thay đổi nhanh chóng. Theo công ty nghiên cứu công nghệ và vốn thị trường Pitchbook, chỉ riêng năm 2021, một năm trước khi ChatGPT xuất hiện và làm bùng nổ làn sóng AI, hơn 630 kỳ lân đã được hình thành. Tính đến hết năm 2025, có 1.569 kỳ lân đang hoạt động. Trong khi đó, dữ liệu của công ty phân tích CB Insights cho thấy, có hơn 1.300 công ty khởi nghiệp về AI được định giá trên 100 triệu USD trong 10 tháng đầu năm 2025 với 498 kỳ lân.

Theo báo cáo 100 Kỳ lân toàn cầu (Global Top 100 Unicorns) được công ty kiểm toán - tư vấn PwC công bố tháng 11/2025, tổng giá trị của 100 kỳ lân hàng đầu đạt 2.949 tỷ USD, tăng so với 2.054 tỷ USD của năm trước. 100 kỳ lân này đều có mức định giá từ 8 tỷ USD trở lên - vượt xa mốc một tỷ USD tối thiểu để trở thành kỳ lân, 5 cái tên hàng đầu đạt mức định giá hơn 100 tỷ USD và 43 trong số này hoàn thành vòng gọi vốn trong năm 2025.

Theo Rest of World, việc bùng nổ kỳ lân cho thấy các tiêu chuẩn ban đầu dần lỗi thời. Trang này chỉ ra, sự bùng nổ của các kỳ lân bắt đầu từ những năm 2010, khi lãi suất thấp kỷ lục tạo ra dòng vốn khổng lồ từ các quỹ đầu tư mạo hiểm đổ xô vào công ty khởi nghiệp, bị cuốn vào cuộc đua "tăng trưởng bằng mọi giá". Tình hình được đẩy lên cao trào bởi đại dịch Covid-19. Các biện pháp phong tỏa hạn chế khả năng đi lại của nhà đầu tư khiến các thương vụ lớn nhanh chóng đàm phán qua Zoom, trong khi cổ phiếu công nghệ được hưởng lợi từ tâm lý rằng mọi người sẽ sống gắn liền với máy tính trong tương lai gần.

Có thể nhìn vào quỹ Tiger Global để thấy sự "suy thoái của phẩm chất kỳ lân" so với cách đây hơn chục năm. Năm 2021, đây là nhà đầu tư mạo hiểm năng suất nhất thế giới với chiến lược "spray-and-pray" (rải tiền và cầu nguyện) dù cách làm này đi kèm nhiều rủi ro. Họ sẵn sàng chi tiền nhanh, bỏ qua nhiều quy trình thẩm định khắt khe để giành quyền góp vốn vào startup tiềm năng.

Nhưng những sai lầm lộ diện sau đó. Trước bối cảnh lãi suất tăng vọt cùng biến động địa chính trị đã khiến làn sóng "vung tiền" một cách dễ dãi chấm dứt. Khi đại dịch lắng xuống, những công ty khởi nghiệp từng dựa vào các đợt đầu tư liên tiếp để tồn tại rơi vào tình trạng khó khăn, sa thải hàng loạt, thậm chí đóng cửa.

Một số vụ đầu tư của Tiger Global đã thất bại thảm hại, chẳng hạn nền tảng tiền điện tử FTX sụp đổ, còn người sáng lập Sam Bankman-Fried bị kết tội gian lận; hay công ty công nghệ giáo dục Byju's của Ấn Độ, từng được quỹ này đầu tư và định giá 22 tỷ USD, phá sản giữa hàng loạt vụ kiện tụng. Tiger Global cũng giảm mạnh 56% vốn đầu tư trong năm 2022. Năm 2023, họ chỉ thực hiện 40 thương vụ đầu tư mạo hiểm, trong khi năm trước đó là 300 thương vụ. Cùng năm, chỉ 133 công ty khởi nghiệp tỷ USD được thành lập.

Tuy nhiên, sự bùng nổ của AI giúp các khoản đầu tư lớn trở lại, dù chưa thể bằng mức đỉnh như năm 2021. Tiger Global sau đó đã đầu tư vào một số công ty AI sau này trở thành kỳ lân, như Scale AI, OpenAI. "Sự sẵn có của vốn tư nhân, bối cảnh kinh tế vĩ mô ổn định và sự quan tâm mạnh mẽ của nhà đầu tư vào lĩnh vực như AI hay công nghệ tài chính (fintech) tạo nền tảng vững chắc cho sự hình thành kỳ lân", Kat Kravtsov, Giám đốc thị trường vốn của PwC tại Anh, cho biết trên blog.

Theo số liệu của ngân hàng UBS, tổng chi tiêu toàn cầu cho AI ước đạt 375 tỷ USD trong năm 2025 và được dự báo lên tới 500 tỷ USD năm nay. Trước con số này, một số chuyên gia lạc quan, nhưng số khác đánh giá việc chi tiêu quá đà đang hình thành "bong bóng AI".

"Giá tài sản tăng vọt và định giá quá cao cho thấy bong bóng AI là kết quả có khả năng xảy ra nhất", Jared Bernstein, cựu chủ tịch Hội đồng cố vấn Kinh tế Nhà Trắng, nói với CNBC.

"Khi một bong bóng hình thành, số phận của những kỳ lân mà nó tạo ra sẽ ra sao? Liệu có ai rút ra được bài học?", Rest of World đặt câu hỏi.