Khi 'ví tiền' của người dân e dè và vai trò của Chính phủ - 'người tiêu dùng lớn nhất' thị trường

Bàn về câu chuyện tăng trưởng cao và bền vững, liên tiếp tăng trưởng GDP ở mức hai con số trong nhiều năm liền, các chuyên gia cho rằng cần "làm mới" những động lực cũ.

"Ngoài việc kiến tạo thông qua hoạch định chính sách và xây dựng pháp luật, Chính phủ còn là 'người tiêu dùng lớn nhất' (the big spender). Cách Chính phủ chi tiêu sẽ điều chỉnh hành vi tiêu dùng của toàn bộ thị trường", TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, nhấn mạnh khi trao đổi với chúng tôi.

Phân tích kỹ hơn về vai trò của Chính phủ trong việc thúc đẩy nên kinh tế thông qua tiêu dùng, chuyên gia cho hay, trong giai đoạn 2026 – 2030, tổng nguồn vốn đầu tư công của Chính phủ dự kiến lên tới khoảng 8,2 triệu tỷ đồng.

Đây là một số vốn khổng lồ, thúc đẩy thị trường trong nước thành điểm tựa quan trọng cho tăng trưởng. Tuy nhiên, để tiêu dùng thực sự "khởi sắc", các chính sách của Chính phủ đối với lĩnh vực này mới thực sự quan trọng.

Theo mục tiêu của Chính phủ, tăng trưởng tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng giai đoạn 2026 - 2030 phải đạt 14 - 15%/năm, riêng thương mại điện tử tăng trưởng bình quân đạt 23 - 25%/năm, đồng thời giảm chi phí logistics xuống còn 12 - 15%.

Trong khi đó, tiêu dùng 4 tháng đầu năm mới chỉ tăng trưởng khoảng 11%, nhưng chỉ còn 6,3% sau khi loại trừ yếu tố giá, cho thấy gần một nửa tăng trưởng hiện nay đến từ mặt bằng giá tăng thay vì tiêu dùng thực.

Đáng lưu ý, doanh thu lữ hành và các nhóm chi tiêu không thiết yếu đã bắt đầu chững lại, nếu không có chính sách hỗ trợ kịp thời từ phía Nhà nước, sức cầu tiêu dùng trong nước có khả năng sẽ suy yếu, ảnh hưởng đến triển vọng tăng trưởng kinh tế trong thời gian tới.

Cần chính sách hỗ trợ kịp thời từ Nhà nước

Tại Hội thảo "Khơi thông sức mua, kích cầu tiêu dùng" ngày 22/5, TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện kinh tế Tài nguyên và Môi trường cũng chỉ ra thực trạng rằng từ 2024 đến nay, tiêu dùng nội địa liên tục sụt giảm đà tăng trưởng, sức mua yếu mà nguyên nhân đầu tiên là chính sách thuế, hóa đơn, kê khai làm tăng chi phí đầu vào của hộ kinh doanh.

"Chi phí tuân thủ tăng khiến không ít doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh rút khỏi thị trường, ảnh hưởng tới thu nhập của nhiều người lao động, ảnh hưởng đến tiêu dùng", Viện trưởng Viện kinh tế Tài nguyên và Môi trường cho hay.

Theo ông, các chính sách hiện nay về chứng từ điện tử, chứng minh nguồn gốc hàng hóa và các chế tài xử phạt đang tạo ra áp lực tâm lý nặng nề, khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh có xu hướng rút lui khỏi thị trường, có xu hướng rút về giữ tiền mặt.

"Hệ quả là một lượng tiền mặt khổng lồ (ước tính khoảng 4,2 triệu tỷ đồng) đã hụt khỏi lưu thông, khiến thị trường trở nên khan hiếm tiền tệ", TS. Thuận nói.

 

Còn các nhà phân tích từ Công ty Chứng khoán VNDirect, tăng trưởng tiêu dùng hiện nay đến từ giá tăng chứ không phải từ sự cải thiện của khối lượng tiêu dùng thực.

Mức tăng thực của 4 tháng đầu năm 2026 cũng sụt giảm so với mức 7% của quý I/2026 và mức bình quân gần 9% giai đoạn trước đại dịch COVID-19, cho thấy sức cầu tiêu dùng nội địa vẫn chưa phục hồi về mức tiềm năng.

Đặc biệt, cơ cấu tiêu dùng dần cho thấy sự phân hóa rõ hơn giữa nhóm chi tiêu thiết yếu và không thiết yếu. Đà tăng vẫn tập trung chủ yếu ở bán lẻ hàng hóa và dịch vụ lưu trú và ăn uống, trong đó doanh thu bán lẻ hàng hóa tháng 4 tăng 12,2% so với cùng kỳ năm trước , dịch vụ lưu trú và ăn uống tăng 14,1%.

Ngược lại, doanh thu du lịch lữ hành tăng 6,5% so với cùng kỳ năm ngoái - mức thấp nhất kể từ đầu năm, kéo theo tăng trưởng lũy kế 4 tháng đầu năm 2026 của ngành này tăng 12,1% trong khi cùng kỳ năm ngoái tăng 16,7%.

"Chi phí nhiên liệu và vận tải neo cao đã ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu du lịch cũng như các hành vi chi tiêu không thiết yếu của hộ gia đình", các chuyên gia từ VNDirect cho hay.

Kích cầu tiêu dùng, vai trò "điều hướng" của Chính phủ rất lớn

Để kích cầu tiêu dùng, góp phần vào tăng trưởng GDP hai con số một cách bền vững, TS Phạm Viết Thuận đề xuất, với hộ kinh doanh nên có chính sách thuế khoán với các hộ doanh thu từ 1- 5 tỷ đồng một năm, cho đóng thuế môn bài với ba mức.

Đồng thời, nghiên cứu miễn thuế giá trị gia tăng đối với hàng hóa thiết yếu tại các siêu thị, cửa hàng để hỗ trợ trực tiếp vào túi tiền người dân mà không gây áp lực lạm phát. 

Ngoài việc tạo ra động lực tăng trưởng từ các dự án đầu tư công, Chính phủ có thể điều chỉnh hành vi của các doanh nghiệp thông qua các tiêu chí trong mua sắm công, TS. Lê Duy Bình kiến nghị.  

Ngoài ra, chi thường xuyên của Chính phủ trong giai đoạn 2026 - 2030 cũng lên tới khoảng 10 triệu tỷ đồng. Đây là những con số khổng lồ có thể dẫn dắt nền kinh tế hướng tới mục tiêu tiêu dùng có trách nhiệm, đóng góp nhiều hơn về mặt xã hội và quản trị.

“Xu hướng này sẽ tạo áp lực buộc doanh nghiệp phải thay đổi mô hình sản xuất và nâng cao trách nhiệm môi trường, xã hội", chuyên gia Lê Duy Bình cho hay.

Từ đó, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt, thay đổi căn bản mô hình sản xuất truyền thống sang áp dụng công nghệ cao, công nghệ xanh để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe tại các thị trường quốc tế, giúp doanh nghiệp có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong cuộc họp ngày 27/5, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc cũng nhấn mạnh, giải pháp căn cơ vẫn là phát triển sản xuất quy mô, sản lượng lớn theo hướng đa dạng hóa sản phẩm, mẫu mã đa dạng, nắm bắt được nhu cầu của thị trường trong nước, giá cả hợp lý theo mô hình sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn.

Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị Bộ Công Thương hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách phát triển thị trường trong nước theo hướng hiện đại, minh bạch, thích ứng với kinh tế số và mô hình kinh tế tuần hoàn mới.

Đồng thời,Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phải phối hợp triển khai các giải pháp tài khóa, chính sách tiền tệ phù hợp nhằm hỗ trợ sức mua của người dân, thúc đẩy tiêu dùng hợp lý, lành mạnh; quan tâm tín dụng tiêu dùng và tín dụng cho các ngành sản xuất.

Trong đó, Ngân hàng Nhà nước có vai trò quan trọng đối với kích thích tiêu dùng thông qua cho vay tiêu dùng, thanh toán không dùng tiền mặt và các chính sách tín dụng, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận vốn và mở rộng chi tiêu.