Hiểu sao cho đúng về giá dầu để đọc vị được thị trường năng lượng trong khủng hoảng Hormuz?

Việc eo biển Hormuz bị đóng cửa đã gây ra rung chấn trên khắp thị trường năng lượng toàn cầu. Biểu hiện dễ thấy nhất là giá dầu thô tăng vọt. Các bản tin tài chính liên tục cập nhật rằng dầu Brent trong ngày 5/5 dao động quanh 113 USD/thùng - cao hơn đáng kể so với trước khi xung đột Trung Đông bùng nổ.

Nhưng đối với các nhà giao dịch trên thị trường vật chất, giá dầu còn cao hơn nhiều. Trong bối cảnh nguồn cung sẵn có khan hiếm, nhiều người mua sẵn sàng trả giá cao hơn đáng kể để có được các lô hàng có thể giao sớm.

Nói cách khác, “giá dầu thật” mà nhà máy lọc dầu phải trả có lúc cao hơn nhiều so với mức giá hiện trên màn hình của giới đầu tư.

Sự khác biệt này cho thấy một thực tế ít được công chúng hiểu rõ: thế giới không tồn tại một mức giá dầu duy nhất. Con số xuất hiện trên tiêu đề báo chí thường là giá dầu trên thị trường tương lai - nơi phản ánh kỳ vọng của giới tài chính về những tháng tới. Trong khi đó, dầu mỏ thực tế, thứ nhiên liệu giúp xe cộ vận hành và nhà máy hoạt động, lại được định giá bởi thị trường vật chất.

Trong các giai đoạn bình thường, giá dầu trên thị trường tài chính và thị trường vật chất thường khá sát nhau, chỉ chỉ chênh lệch vài USD/thùng.

Nhưng trong những trường hợp gián đoạn nguồn cung như những gì đang xảy ra tại Trung Đông, khoảng cách có thể nới rộng đáng kể và nhanh chóng.

Ví dụ, trước khi Mỹ và Iran thông báo lệnh ngừng bắn vào ngày 8/4, giá dầu Brent trên thị trường vật chất từng tăng vọt lên hơn 140 USD/thùng, trong khi giá trên thị trường tương lai vẫn dưới 110 USD/thùng. Hiện nay mức chênh lệch đã được thu hẹp, nhưng vẫn lớn hơn nhiều bình thường.

Số liệu trên màn hình: Giá dầu Brent theo truyền thông

Khi truyền thông phương Tây đưa tin “giá dầu tăng 3%” hay “giá dầu Brent giảm xuống dưới 100 USD/thùng”, họ thường đề cập đến hợp đồng tương lai dầu Brent được giao dịch trên sàn Intercontinental Exchange (ICE).

Hợp đồng tương lai dầu thô không phải là một tàu chở đầy các thùng nhiên liệu. Đó là một thỏa thuận tài chính được tiêu chuẩn hóa, trong đó giá trị tăng hoặc giảm theo kỳ vọng về giá dầu trong tương lai.

Các hãng hàng không sử dụng công cụ này để phòng ngừa rủi ro chi phí nhiên liệu, các quỹ đầu cơ và ngân hàng mua bán chúng để quản lý danh mục đầu tư hoặc kiếm lời.

Hợp đồng Brent trên sàn ICE là chuẩn tham chiếu phổ biến nhất. Mỗi hợp đồng đại diện cho 1.000 thùng dầu và gắn với một tháng cụ thể. Loại hợp đồng được theo dõi sát sao nhất là “front month” - loại hợp đồng có kỳ hạn đáo hạn gần nhất.

Vào đầu tháng 5, tháng front-month đề cập đến hợp đồng tháng 7, sau khi hết hạn, tháng 8 sẽ trở thành front-month mới nhất.

Trên sàn ICE, giao dịch của front-month chấm dứt vào cuối phiên thanh toán của ngày làm việc cuối cùng trong tháng thứ hai liền trước tháng hợp đồng tương ứng. Điều đó có nghĩa là hợp đồng tháng 7 sẽ hết hạn giao dịch vào ngày làm việc cuối cùng của tháng 5.

Phần lớn hợp đồng tương lai không kết thúc bằng việc giao nhận dầu thật. Nhà đầu tư thường đóng vị thế trước ngày đáo hạn hoặc chuyển sang kỳ tiếp theo. Nhờ được giao dịch liên tục, có thanh khoản sâu và mức giá minh bạch, Brent futures đã trở thành thước đo mặc định của giới đầu tư khi nhắc đến “giá dầu”.

Tuy nhiên, cách hiểu ngầm này cũng rất dễ khiến nhiều người lầm tưởng rằng “giá dầu” đang được nhắc tới chính là giá dầu trên thị trường thực.

Trên thực tế, giá trên thị trường tương lai chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố vượt ra ngoài tình trạng khan hiếm vật chất tức thời: kỳ vọng về các bước đột phá trong ngoại giao, lo ngại suy thoái kinh tế, khả năng xả kho dự trữ chiến lược, vị thế đầu cơ của các quỹ lớn, hay nhận định về việc khủng hoảng sẽ kéo dài bao lâu.

Nói ngắn gọn, giá hợp đồng tương lai thường phản ánh điều thị trường tin rằng dầu sẽ đáng giá trong thời gian tới, không phải là số tiền mà một nhà máy lọc dầu phải trả ngay tuần này để có dầu vận hành. Trong giai đoạn khủng hoảng, khác biệt đó trở nên đặc biệt quan trọng.

Dated Brent và thị trường dầu mỏ thực chất

Ngoài những tin tức tài chính, còn có thị trường dầu thô vật chất, nơi những thùng dầu thực tế được mua, bán, vận chuyển và tinh chế. Tại đây, một trong những chuẩn mực quan trọng nhất là Dated Brent, phản ánh giá của các lô hàng dầu thô Biển Bắc có sẵn để giao hàng trong thời gian ngắn, khoảng từ 10 cho đến 30 ngày.

Ví dụ, giá Dated Brent công bố ngày 1/4 phản ánh giá thực tế của lượng dầu được xếp hàng trong khoảng thời gian 11/4 - 1/5.

Trong nhiều thập kỷ, Dated Brent đã đóng vai trò trung tâm trong việc định giá dầu thô vật chất trên toàn thế giới. Các công ty dầu khí, các nhà giao dịch và các nhà máy lọc dầu thường sử dụng nó làm tham chiếu khi đàm phán các lô hàng thực tế. Do đó, giá Dated Brent phản ánh nguồn cung thực tế hơn nhiều so với chỉ dựa vào hợp đồng tương lai.

Khi chuỗi cung ứng hoạt động trơn tru, hợp đồng tương lai ICE Brent và Dated Brent thường theo sát nhau. Nhưng khi vận tải gặp trục trặc, giá dầu vật chất có thể tăng vọt lên cao hơn nhiều so với hợp đồng tương lai.

Một nhà máy lọc dầu ở châu Âu hoặc châu Á không thể hoạt động dựa trên hợp đồng tương lai. Nó cần dầu thô được giao đúng hạn. Nếu nguồn cung dầu thô từ Trung Đông bị trì hoãn, các nhà máy lọc dầu phải tìm kiếm các nguồn thay thế từ nươi khác. Cuộc cạnh tranh những thùng dầu thay thế này sẽ nhanh chóng trở nên gay gắt.

Đâu mới là giá dầu chuẩn?

Câu trả lời ngắn gọn là: Không có một mức giá dầu “chuẩn” duy nhất cho mọi mục đích.

Khi thị trường ổn định, sự khác biệt giữa các chuẩn giá thường nhỏ nên công chúng ít chú ý. Nhưng trong những giai đoạn khủng hoảng như Hormuz, khoảng cách đó có thể nới rộng đáng kể và khiến cùng lúc có nhiều câu trả lời cho câu hỏi “giá dầu đang là bao nhiêu?”.

Nếu nhìn vào các tiêu đề trên các trang tin toàn cầu, câu trả lời thường là giá dầu Brent trên thị trường tương lai. Đây là sản phẩm thanh khoản cao, giao dịch liên tục và mức giá của nó phản ánh nhanh kỳ vọng của giới đầu tư về tăng trưởng kinh tế, lạm phát, cũng như khả năng căng thẳng địa chính trị kéo dài bao lâu. Vì vậy, mức giá này là chỉ báo rất quan trọng đối với thị trường tài chính.

Thêm nữa, nếu không có hợp đồng tương lai, nhà sản xuất khó phòng ngừa rủi ro giá giảm. Hãng hàng không sẽ mất đi một công cụ để kiểm soát chi phí nhiên liệu.

Nhưng nếu câu hỏi là một nhà máy lọc dầu phải trả bao nhiêu để có dầu thật trong vài tuần tới, hoặc thị trường đang thiếu nguồn cung vật chất đến mức nào, thì chuẩn tham chiếu sát thực tế hơn lại là Dated Brent. Trong giai đoạn căng thẳng nhất của cuộc khủng hoảng vì xung đột Trung Đông, mức giá này từng tiến sát 140 USD/thùng dù hợp đồng tương lai thấp hơn đáng kể.

Nói cách khác, một mức giá phản ánh kỳ vọng của thị trường về tương lai, còn mức giá kia phản ánh chi phí để đảm bảo nguồn cung ngay trong hiện tại. Trong những giai đoạn chuỗi cung ứng bị đứt gãy, giá hợp đồng tương lai có thể không phản ánh đầy đủ thực trạng của sự khan hiếm.

Cuộc khủng hoảng Hormuz đã phơi bày điều mà giới năng lượng hiểu rõ: dầu mỏ không có một mức giá toàn cầu duy nhất. Có nhiều chuẩn giá cùng tồn tại, gắn với những nhu cầu khác nhau.

Vậy đâu mới là giá dầu chuẩn? Nếu muốn biết tâm lý thị trường tài chính, hãy nhìn mức giá trên thị trường tương lai. Nếu muốn biết thế giới đang khát dầu thật đến đâu, số liệu Dated Brent đáng chú ý hơn nhiều.