Dệt may Việt Nam hướng đến tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị

Lực đẩy từ chuỗi cung ứng và vị thế mới của Việt Nam

Tại Hội thảo thường niên Liên hiệp các Học viện công nghệ thời trang quốc tế (IFFTI) lần thứ 28 mới đây, hơn 180 đại biểu đến từ hơn 50 cơ sở đào tạo hàng đầu trong lĩnh vực thời trang, dệt may và công nghệ của 19 quốc gia đã cùng thảo luận chủ đề: “Tái thiết, đổi mới, tái sinh: Thời trang tại giao điểm của văn hóa, cộng đồng và thương mại”.

Tại hội thảo, hơn 100 bài tham luận cùng nhiều phiên thảo luận chuyên đề từ các học giả và chuyên gia quốc tế đã đưa ra những đánh giá và góc nhìn về quá trình tái định hình ngành thời trang toàn cầu, trong bối cảnh lĩnh vực này đang chịu áp lực chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng giảm tác động môi trường và thúc đẩy tính bền vững.

Giáo sư Donna Cleveland, Trưởng khoa Truyền thông và Thiết kế Đại học RMIT Việt Nam, nhận định Việt Nam không chỉ là trung tâm sản xuất mà còn là nơi hội tụ tri thức văn hóa sâu sắc và sự chuyển mình nhanh chóng. Bối cảnh hiện tại cho thấy rõ, các tầng nấc của hệ thống thời trang toàn cầu, từ sản xuất quy mô lớn đến thủ công địa phương và các thực hành thiết kế mới, Việt Nam là địa điểm đặc biệt phù hợp để thảo luận về tương lai của thời trang.

Thực tế, Việt Nam đang trải qua sự thay đổi mang tính cấu trúc sâu rộng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đáng chú ý, năm 2024 đánh dấu cột mốc lịch sử khi Việt Nam lần đầu vượt Trung Quốc để trở thành quốc gia xuất khẩu dệt may lớn nhất vào Mỹ trong 5 tháng đầu năm.

Theo ông Haluk Demirtel, Phó Chủ tịch Vận hành tại Li & Fung, đây là hệ quả của bước ngoặt lớn khi dệt may Việt Nam chuyển từ mô hình gia công cắt may đơn thuần sang xuất khẩu FOB (doanh nghiệp chủ động từ khâu nguyên phụ liệu, sản xuất đến giao hàng lên tàu).

Bên cạnh đó, các hiệp định thương mại tự do và xu hướng chuyển dịch của thị trường sang các mô hình sản xuất nhỏ, linh hoạt hơn cũng đang mở ra nhiều cơ hội cho các nhà thiết kế và nhà sản xuất trong nước. Tuy nhiên, rào cản lớn đối với các doanh nghiệp dệt may nội địa vẫn là sự lệ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu (lên tới khoảng 70%, chủ yếu từ Trung Quốc).

Để giải quyết bài toán cốt lõi là dòng tiền trong việc chuyển đổi mô hình kinh doanh, vốn đầu tư nước ngoài đang đóng vai trò then chốt. Dù vậy, tiến trình chuyển đổi sang sản xuất xanh vẫn đối diện với áp lực lớn về mặt thương mại. Ông Demirtel thừa nhận thẳng thắn: “Khi so sánh giữa giá cả và tính bền vững, cán cân hiện tại vẫn nghiêng về giá. Với nhiều người tiêu dùng, tính bền vững vẫn là yếu tố có thì tốt, chứ chưa phải là tiêu chí bắt buộc”.

Tái định nghĩa giá trị từ văn hóa bản địa

Sự phát triển mạnh mẽ ở khâu sản xuất hàng xuất khẩu lại đang tạo ra một sự lệch pha đáng chú ý ngay tại thị trường nội địa. Đứng từ góc độ truyền thông, bà Nguyễn Liên Chi, Giám đốc nội dung tạp chí ELLE Việt Nam, chỉ ra khoảng cách rõ rệt giữa tiêu chuẩn sản xuất cho các thương hiệu quốc tế và cách làm của nhiều thương hiệu trong nước.

Theo bà Chi, dù Việt Nam là một công xưởng dệt may lớn của thế giới, nhiều thương hiệu nội địa vẫn lệ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu giá rẻ và chưa thực sự có cái nhìn tường tận về cách vận hành quy trình sản xuất sao cho có trách nhiệm hơn với môi trường và xã hội.

Để thay đổi từ nhận thức đến hành vi tiêu dùng và sản xuất, bà Chi cho rằng báo chí và truyền thông cần đóng vai trò dẫn dắt. “Chúng ta cần bản địa hóa khái niệm bền vững: khiến cho khái niệm này trở nên thiết thực, gần gũi và dễ áp dụng. Không chỉ dừng ở nhận thức, mà cần biến bền vững thành hành động thường nhật”, bà Chi nhấn mạnh.

Đồng thời, ngành thời trang nội địa cũng đang thiếu vắng một nền tảng chung vững chắc để các nhà thiết kế, nhà cung ứng và chuyên gia có thể tăng cường đối thoại và hợp tác.

Mang đến một góc nhìn thực tế và nhân văn hơn từ cấp độ cơ sở, nhà thiết kế Vũ Thảo, người sáng lập thương hiệu Kilomet109, đang chứng minh sức mạnh của việc kết nối thời trang với cộng đồng.

Bà chia sẻ thực trạng rằng không có nhiều thương hiệu Việt làm việc trực tiếp với các cộng đồng địa phương. Thay vì chạy theo xu hướng công nghiệp, Kilomet109 đã và đang xây dựng mạng lưới hợp tác sâu rộng với đồng bào dân tộc thiểu số, sử dụng các loại sợi và thuốc nhuộm tự nhiên nhằm bảo tồn kỹ thuật truyền thống.

“Chúng tôi không chỉ tạo ra thời trang mà còn góp phần duy trì truyền thống và cải thiện sinh kế. Giá trị của thời trang đang thay đổi, không còn chạy theo xu hướng. Giá trị sâu hơn đó trở thành thế mạnh của chúng tôi, chứ không phải rào cản”, bà Thảo chia sẻ.

Dù vậy, bà Thảo cũng lưu ý không nên lãng mạn hóa truyền thống một cách thái quá, bởi bản thân các cộng đồng cũng đang vận động và mong muốn trang phục của họ có những phiên bản hiện đại hơn. Mọi sự thay đổi thực chất đều đòi hỏi thời gian, niềm tin và cam kết dài hạn của một nền “thời trang chậm”.

Theo các chuyên gia, thách thức của ngành thời trang không còn là vấn đề riêng lẻ mà mang tính hệ thống, liên quan đến cách tạo ra giá trị, luân chuyển nguyên liệu và vai trò của lao động, văn hóa trong chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam có cơ hội chuyển từ “công xưởng sản xuất” sang “tác nhân định hình” trong hệ thống thời trang toàn cầu, nếu tận dụng được lợi thế sản xuất đồng thời đầu tư vào thiết kế, công nghệ và phát triển bền vững.

Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp giữa doanh nghiệp, nhà thiết kế, truyền thông và chính sách, cũng như sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng. Tuy nhiên, chính những áp lực hiện tại đang mở ra cơ hội để ngành dệt may Việt Nam bước sang một giai đoạn mới - nơi giá trị không chỉ nằm ở sản lượng mà ở chất lượng, bản sắc và tính bền vững.