Đâu là điểm nghẽn chính của nguồn cung năng lượng toàn cầu?

Hiện nay, xung đột ở cả hai khu vực đã khiến xuất khẩu sụt giảm mạnh, siết chặt nguồn cung loại nhiên liệu cung cấp năng lượng cho phần lớn nền kinh tế toàn cầu.

Giá dầu diesel đang tăng vọt, lần đầu tiên trong tháng này vượt 6 USD/gallon (1 gallon = 3,78 lít) tại Mỹ và tiếp tục tăng, lên 6,45 USD vào 18/9.

Đà tăng đã làm chấn động các chính phủ và thị trường trên khắp thế giới, vốn phụ thuộc vào diesel như nhiên liệu chủ lực của ngành công nghiệp, vận tải và nông nghiệp. Tình trạng thiếu hụt đã xuất hiện tại các trạm xăng ở vùng nông thôn Brazil, Libya và một số quốc gia châu Phi không đủ khả năng nhập khẩu nhiên liệu này.

Theo tờ The Wall Street Journal, các cuộc xung đột tại Iran và Ukraine đã khiến Mỹ trở thành nhà cung cấp diesel và các sản phẩm lọc dầu khác trong tình huống bất đắc dĩ, nhưng sức ép hiện đang gia tăng nhằm cấm xuất khẩu nhiên liệu này để hạ giá trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Hạ nghị sĩ Tim Burchett (đảng Cộng hòa, bang Tennessee) trong tuần qua đã đưa ra một dự luật nhằm cấm xuất khẩu. Lãnh đạo phe đa số tại Thượng viện John Thune (đảng Cộng hòa, bang South Dakota) cho biết ông sẵn sàng cân nhắc ý tưởng này.

Một lệnh cấm của Mỹ nhiều khả năng sẽ khiến giá dầu diesel ở phần còn lại của thế giới tăng vọt, đồng thời có khả năng thúc đẩy các nước xuất khẩu diesel lớn khác như Trung Quốc và Ấn Độ có hành động tương tự.

Nga đã hạn chế mạnh xuất khẩu do các nhà máy lọc dầu của nước này bị hư hại bởi các hoạt động quân sự bằng máy bay không người lái của Ukraine. Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu sản phẩm lọc dầu, trong khi Ấn Độ đã áp thuế xuất khẩu đối với diesel và xăng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng các hoạt động quân sự của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga là nguyên nhân gây ra phần lớn sự gián đoạn. Theo ông, đà tăng giá diesel trên thế giới chủ yếu do cuộc xung đột Nga-Ukraine gây ra, chứ không phải Iran.

Trên thực tế, theo số liệu do Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) tổng hợp, lượng diesel bị chặn tại vùng Vịnh Ba Tư lớn khoảng gấp ba lần lượng nguồn cung bị thiếu hụt từ Nga so với trước cuộc xung đột tại Iran.

Thị trường nhiên liệu tinh chế mang tính toàn cầu. Các sản phẩm được vận chuyển bằng những tàu chở dầu khổng lồ trên khắp thế giới, tương tự dầu thô. Trước cuộc xung đột tại Iran, các nhà máy lọc dầu Trung Đông có xu hướng vận chuyển sản phẩm sang châu Á và châu Âu.

Các nhà máy lọc dầu Mỹ xuất khẩu lượng lớn diesel sang châu Âu, trong khi các nhà máy lọc dầu châu Âu thường xuất khẩu xăng sang Mỹ. Nga bán diesel cho Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ và Trung Quốc.

Sức ép tại eo biển Hormuz và cuộc xung đột Ukraine đã làm gián đoạn các dòng chảy thương mại này. Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Iraq buộc phải cắt giảm mạnh xuất khẩu diesel. Việc lực lượng Houthi gia tăng các hoạt động quân sự trong những tuần gần đây đã hạn chế xuất khẩu của Saudi Arabia từ các nhà máy lọc dầu ở Biển Đỏ, ảnh hưởng đến tuyến đường chính của nước này nhằm tránh eo biển Hormuz.

Sự gián đoạn càng trở nên nghiêm trọng do các hoạt động quân sự ngày càng hiệu quả của Ukraine nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga, khiến xuất khẩu gần như đình trệ. Chênh lệch giữa giá dầu thô và giá diesel tại nhiều thị trường cũng lên mức cao kỷ lục.

Ông David Martin, chuyên gia phân tích thị trường dầu mỏ cấp cao tại IEA, nhận định thế giới đang chứng kiến một thị trường diesel thắt chặt hơn so với bất kỳ giai đoạn nào trước đây.

Hoạt động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi tháng 2 diễn ra sau một thập kỷ xây dựng các nhà máy lọc dầu quy mô lớn tại Trung Đông do các công ty dầu khí quốc gia trong khu vực dẫn dắt. Công ty Dầu khí Quốc gia Kuwait đã xây dựng một trong những nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới tại Al-Zour.

UAE nâng công suất nhà máy lọc dầu Ruwais và Iraq mở một nhà máy lọc dầu mới tại Karbala. Saudi Aramco xây dựng hai nhà máy lọc dầu gần Biển Đỏ. khẩu diesel từ Trung Đông tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2017-2025, khi khu vực này chiếm 19% lượng xuất khẩu toàn cầu. 

Nga cũng tăng cường sản xuất diesel, không phải bằng cách xây dựng các nhà máy lọc dầu mới mà bằng cách nâng cấp các nhà máy hiện có. Xuất khẩu tăng 1/3 trong giai đoạn 2017-2023, thời điểm Ukraine bắt đầu tiến hành hoạt động quân sự nhằm vào Nga.

Các khoản đầu tư lớn vào các nhà máy lọc dầu đã tạo ra tác động lan tỏa: Chúng gây sức ép lên biên lợi nhuận lọc dầu tại Mỹ và châu Âu. Các công ty dầu mỏ phương Tây đã không xây dựng nhà máy lọc dầu mới trong gần 30 năm, trong khi hơn một chục cơ sở trên khắp Mỹ và châu Âu đã đóng cửa kể từ năm 2015.

Ông Alan Gelder, Phó Chủ tịch cấp cao phụ trách lọc dầu, hóa chất và thị trường dầu mỏ tại công ty tư vấn Wood Mackenzie, cho biết khi các công ty dầu khí quốc gia xây dựng những nhà máy lọc dầu, lợi nhuận đầu tư là mối quan tâm thứ yếu. Các chính phủ chi tiền cho những dự án này quan tâm nhiều hơn đến việc tạo việc làm và bảo đảm an ninh nhiên liệu.

Các nhà máy lọc dầu ở phương Tây đã hoạt động gần hết công suất và chuyển sang sản xuất diesel, giảm sản xuất các sản phẩm lọc dầu khác như xăng và nhiên liệu máy bay. Điều đó vẫn chưa đủ để bù đắp khoảng trống do Trung Đông và Nga để lại.

Trung Quốc là quốc gia duy nhất bên ngoài Trung Đông và Nga có công suất lọc dầu dự phòng đáng kể. Tuy nhiên, các nhà máy lọc dầu của nước này đã hạn chế mua dầu thô và tránh vận hành các cơ sở ở mức công suất tối đa. Alan Gelder cho rằng lý do có thể là Trung Quốc, nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới, muốn tránh đẩy giá dầu thô lên cao.