Chuyên gia Roland Berger: Việt Nam không thể chỉ dừng ở lắp ráp nếu muốn nâng vị thế trong chuỗi giá trị

Chia sẻ tại sự kiện khởi động NExT Forum 2026 ngày 7/9, ông Truong Bui, Partner, Roland Berger khu vực Đông Nam Á, cho rằng cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang thay đổi mạnh khi xu hướng toàn cầu hóa dần nhường chỗ cho sự phân chia theo từng khu vực.

Theo đó, thay vì tập trung hoạt động tại một quốc gia như trước, nhiều tập đoàn lớn đang phân bổ sản xuất sang nhiều thị trường nhằm giảm rủi ro chuỗi cung ứng. Các chiến lược Trung Quốc +1 hay Trung Quốc +N tiếp tục mở ra cơ hội cho Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, thu hút thêm dòng vốn và năng lực sản xuất.

Việt Nam đang có vị trí thuận lợi trong bức tranh sản xuất của khu vực. Nền sản xuất đã mở rộng đáng kể, trong khi môi trường đầu tư, hạ tầng, chính sách ưu đãi và các hiệp định thương mại tạo thêm nền tảng để Việt Nam tiếp tục đón dòng dịch chuyển.

Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ nằm ở việc thu hút thêm nhà máy hay gia tăng kim ngạch xuất khẩu, mà còn ở khả năng Việt Nam tham gia sâu đến đâu trong chuỗi giá trị.

Xuất khẩu mạnh nhưng đầu vào vẫn phụ thuộc bên ngoài

Theo ông Truong Bui, Việt Nam đã có quá trình dịch chuyển từ lắp ráp sang những công đoạn có giá trị cao hơn. Dù vậy, phần đầu nguồn của nhiều ngành sản xuất vẫn còn hạn chế, nhất là khả năng cung ứng nguyên vật liệu và linh kiện trong nước.

Vị chuyên gia lấy ngành dệt may làm ví dụ. Việt Nam có thể xuất khẩu lượng lớn sản phẩm cuối cùng, nhưng một bộ vest sản xuất trong nước vẫn có thể sử dụng vải, nút, nhãn và nhiều nguyên phụ liệu nhập khẩu. Khi đó, phần giá trị Việt Nam tạo ra chủ yếu vẫn nằm ở khâu gia công.

“Mặc dù chúng ta xuất khẩu rất nhiều nhưng về mặt đầu nguồn, nguyên liệu chúng ta không có và phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu. Đây là một điểm yếu của chúng ta”, ông Truong Bui nói.

Sự phụ thuộc lớn vào nguyên vật liệu bên ngoài có thể làm giảm lợi thế cạnh tranh và khiến chuỗi sản xuất trong nước nhạy cảm hơn trước các biến động về nguồn cung.

Bài toán tương tự cũng xuất hiện ở các ngành công nghệ cao mà Việt Nam đang muốn phát triển.

Trong bán dẫn, Việt Nam đặt tham vọng mở rộng từ kiểm thử, đóng gói sang thiết kế và sản xuất có hàm lượng công nghệ cao hơn. Tuy nhiên, theo chia sẻ tại sự kiện, hoạt động hiện nay vẫn tập trung nhiều ở kiểm thử và đóng gói, trong khi thiết kế – khâu tạo giá trị lớn – còn thiếu.

“Công đoạn mang lại giá trị gia tăng lớn nhất đối với bán dẫn là thiết kế thì mình vẫn chưa có”, chuyên gia Roland Berger nhận định.

Việt Nam đang từng bước mở rộng sang các lĩnh vực như bán dẫn, điện tử và xe điện, nhưng vẫn còn khoảng trống ở nguyên liệu, linh kiện, thiết kế, nghiên cứu phát triển và một số năng lực hỗ trợ chuỗi cung ứng.

Từ đó, việc gia tăng xuất khẩu hay thu hút FDI mới chỉ phản ánh một phần quá trình nâng cấp sản xuất. Bài toán tiếp theo là tăng tỷ trọng những công đoạn mà doanh nghiệp trong nước có thể tham gia và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nền kinh tế.

Khoảng trống trong chuỗi cung ứng cũng là cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Theo ông Truong Bui, những phần còn thiếu trong chuỗi giá trị không chỉ là hạn chế mà đồng thời cũng mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam xác định những công đoạn có thể tham gia sâu hơn.

Một trong những yêu cầu đầu tiên là giảm phụ thuộc vào một số nguồn cung cố định và mở rộng mạng lưới nhà cung cấp. Trong bối cảnh địa chính trị và thương mại thay đổi nhanh, doanh nghiệp cần nhận diện rõ các rủi ro trong chuỗi cung ứng và chủ động xây dựng phương án thay thế.

Công nghệ cũng là yếu tố được nhấn mạnh. AI và số hóa có thể hỗ trợ hoạt động sản xuất, phân tích thị trường và đưa ra nhiều phương án, nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về người lãnh đạo.

Bên cạnh đó, giảm phát thải đang trở thành một yêu cầu ngày càng rõ với các doanh nghiệp muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Quá trình này có thể làm tăng chi phí hoạt động, nhưng theo ông Truong Bui, đây không còn là lựa chọn mang tính “xa xỉ”.

“Giảm phát thải là một yếu tố bắt buộc... muốn ra thị trường, chúng ta bắt buộc phải đáp ứng yêu cầu này”, ông nói.

Ngoài công nghệ và chuỗi cung ứng, nhân lực được xem là một mắt xích quan trọng khi doanh nghiệp mở rộng quy mô. Chuyên gia Roland Berger đặc biệt nhấn mạnh vai trò của đội ngũ quản lý cấp trung, bởi đây là lớp trực tiếp chuyển định hướng từ lãnh đạo cấp cao thành hoạt động thực tế.

Gelex Group được đưa ra như một ví dụ về doanh nghiệp có đội ngũ quản lý trung gian tốt bên cạnh ban lãnh đạo cấp cao. Theo phần chia sẻ, việc đầu tư cho nhân sự trẻ, nâng cấp năng lực và chuẩn bị lớp lãnh đạo kế cận sẽ ngày càng quan trọng khi doanh nghiệp bước sang giai đoạn phát triển mới.

Cùng với đó là bài toán quản trị và cơ cấu tổ chức. Khi doanh nghiệp còn nhỏ và thị trường tăng trưởng nhanh, những yếu tố này có thể chưa bộc lộ rõ vai trò nhưng khi quy mô lớn hơn, việc xây dựng hệ thống quản trị, tổ chức và chuyển giao năng lực trở thành một phần quan trọng trong quá trình tiếp tục mở rộng.

Cơ hội dành cho Việt Nam từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng vẫn còn lớn. Tuy nhiên, việc tận dụng được đến đâu cuối cùng phụ thuộc vào khả năng doanh nghiệp nâng cấp chuỗi cung ứng, công nghệ, nhân lực và năng lực quản trị của chính mình.