Chuyên gia hiến kế tái thiết sông Hồng, mở không gian phát triển cho Hà Nội

Tại tọa đàm "Tái thiết sông Hồng - bước đột phá tư duy quy hoạch đô thị" do Ban Biên tập Tin Kinh tế (TTXVN) phối hợp với Cơ quan thường trú TTXVN tại Hà Nội tổ chức ngày 6/8, các chuyên gia cho rằng dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng không chỉ là một công trình giao thông hay chỉnh trang đô thị, mà là sự thay đổi cách tiếp cận với dòng sông, hướng tới mô hình đô thị phát triển hài hòa cùng thiên nhiên.

Từ "quản lý" sang "phát triển cùng dòng sông"

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm, sông Hồng được xác định là trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo, kết nối không gian phát triển của Hà Nội với vùng Thủ đô, đồng bằng sông Hồng và các hành lang kinh tế quốc gia, quốc tế.

Điểm đáng chú ý là lần đầu tiên Hà Nội nghiên cứu hình thành một đại lộ cảnh quan dài khoảng 80 km dọc sông Hồng, trong đó lấy chất lượng sống của người dân làm trung tâm.

Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính - Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng cho rằng, điểm khác biệt lớn nhất của dự án lần này nằm ở việc sông Hồng không còn chỉ được xem là yếu tố tự nhiên cần quản lý, mà trở thành một trục chiến lược trong cấu trúc phát triển của Thủ đô.

Theo ông, trong nhiều đồ án trước đây, sông Hồng luôn được nhắc tới như một trục cảnh quan quan trọng, nhưng chưa tạo ra những chuyển biến rõ nét trong tổ chức không gian đô thị.

"Lần này, với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đã xác định sông Hồng là trục chiến lược, gắn kết giữa không gian kiến trúc và không gian phát triển kinh tế của thành phố cũng như toàn vùng", ông Chính nói.

Giá trị của dòng sông không chỉ nằm ở vai trò phòng chống lũ, mà còn ở hệ sinh thái, cảnh quan và khả năng kết nối hai bờ. Việc phát triển không gian ven sông cần hướng tới hình thành các công viên, khu vui chơi, không gian văn hóa, hệ thống cầu kết nối và các khu vực sinh hoạt cộng đồng.

"Muốn phát triển Hà Nội trong tương lai, cần coi sông Hồng là một tài sản đặc biệt của Thủ đô", ông Chính nhấn mạnh.

Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, chuyên gia kiến trúc đô thị, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Nguyên Tổng biên tập Tạp chí kiến trúc Việt Nam cũng đánh giá, dự án mở ra cơ hội định hình diện mạo kiến trúc mới cho Hà Nội.

Trong suốt quá trình phát triển, Hà Nội từng có xu hướng quay lưng với sông Hồng do hệ thống đê điều tạo nên sự ngăn cách giữa khu vực đô thị và dòng sông. Vì vậy, kiến trúc thành phố chủ yếu phát triển hướng ra các tuyến phố, trong khi không gian ven sông chưa được khai thác đúng mức.

"Nếu dự án được triển khai đúng định hướng, Hà Nội không chỉ có thêm một tuyến đường, mà có thể hình thành một trục không gian cảnh quan lớn hàng đầu khu vực", ông Tùng nói.

Đó sẽ là không gian gồm hệ sinh thái ven sông, công viên, quảng trường mềm, khu vực sinh hoạt cộng đồng và các công trình kiến trúc biểu tượng, tạo nên hình ảnh một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại.

Các chuyên gia cho rằng, nhiều đô thị lớn trên thế giới đã thành công khi biến dòng sông thành biểu tượng phát triển. Paris có sông Seine, London có sông Thames, Budapest có sông Danube, Seoul gắn với sông Hàn. Những dòng sông này không chỉ tạo cảnh quan mà còn trở thành một phần bản sắc đô thị.

Bởi vậy, Hà Nội có cơ hội xây dựng một biểu tượng tương tự với sông Hồng. Ông Tùng cho rằng, cần thay đổi tư duy từ việc coi dòng sông là ranh giới sang xem đây là không gian trung tâm của thành phố. Quy hoạch ven sông cần bảo đảm ba lớp không gian: mặt nước, vùng bãi ven sông và khu vực đô thị phía trong.

Trong đó, vùng bãi giữa cần được xem như một hệ sinh thái tự nhiên với cây xanh, mặt nước, môi trường sống cho các loài sinh vật, đồng thời tạo không gian công cộng cho người dân.

Ông Tùng ví, khu vực ven sông Hồng có thể trở thành một "bảo tàng sống" của Hà Nội, nơi lưu giữ những câu chuyện lịch sử, văn hóa của các làng nghề, di tích và cộng đồng dân cư hai bên bờ. Dòng sông không chỉ mang giá trị cảnh quan mà còn chứa đựng ký ức của thành phố.

Người dân phải là chủ thể của dự án

Một trong những nguyên tắc quan trọng được các chuyên gia nhấn mạnh là phát triển nhưng không phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên của sông Hồng khi thực hiện dự án. Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng nhận xét, tên gọi "Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng" đã thể hiện rõ định hướng của dự án: cảnh quan, văn hóa và sinh thái phải là trọng tâm; phát triển kinh tế chỉ là một phần trong tổng thể.

Ông cho rằng không thể tiếp cận dự án như một khu vực phát triển bất động sản đơn thuần, bởi điều đó có thể làm mất đi giá trị cộng đồng và bản sắc văn hóa ven sông. Nguyên tắc quan trọng nhất là không được can thiệp làm thay đổi dòng chảy tự nhiên mà cần phát triển thích ứng với dòng sông.

Ông Trần Ngọc Chính hiến kế, Hà Nội cần xây dựng cơ chế quản lý thống nhất cho toàn bộ không gian sông Hồng thay vì quản lý theo từng địa phương riêng lẻ như trước đây. Chỉ khi có một cơ quan quản trị thống nhất, việc tổ chức giao thông, kiến trúc cảnh quan, hệ thống cầu và các chức năng đô thị mới có thể hài hòa.

Một trong những vấn đề được người dân và các chuyên gia đặc biệt quan tâm là vai trò của cộng đồng dân cư ven sông. Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng phân tích, dự án đi qua nhiều làng xã có lịch sử lâu đời, nơi cộng đồng đã hình thành quan hệ văn hóa qua nhiều thế hệ.

Theo ông Tùng, cần để người dân trở thành những người kể câu chuyện về sông Hồng, về làng nghề, văn hóa và lịch sử địa phương. Cộng đồng ven sông có thể trở thành những chủ thể làm du lịch, gìn giữ văn hóa và tạo nên linh hồn cho dự án.

Thành công của dự án không chỉ được đo bằng những công trình mới, mà còn bằng việc người dân có cuộc sống tốt hơn, được hưởng lợi từ không gian phát triển mới.

Quyết tâm chính trị và nguồn lực

Để biến quy hoạch thành hiện thực, các chuyên gia cho rằng cần sự quyết tâm xuyên suốt, cơ chế chính sách phù hợp và sự tham gia của người dân. Ông Trần Ngọc Chính nhận định, đây là dự án có quy mô lớn, đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.

"Quyết tâm chính trị cao, cơ chế đủ mạnh và người dân cùng vào cuộc là ba yếu tố quan trọng để biến quy hoạch trên giấy thành hiện thực", ông Chính nói.

Đồng quan điểm, Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng cho rằng, thách thức lớn nhất là duy trì tầm nhìn dài hạn trong quá trình triển khai. Theo ông, một quy hoạch có tầm nhìn 100 năm cần có sự nhất quán, tránh tình trạng thay đổi định hướng khiến dự án bị chia nhỏ, thiếu đồng bộ.

Ngoài ra, việc phân bổ nguồn lực cũng là vấn đề then chốt. Hà Nội có nhiều mục tiêu phát triển, nhưng cần lựa chọn thứ tự ưu tiên và quản trị nguồn lực hiệu quả.

Nếu được triển khai đúng định hướng, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng có thể trở thành không gian biểu tượng mới của Thủ đô - nơi kết nối lịch sử với tương lai, giữa phát triển đô thị với bảo tồn thiên nhiên, giữa nhu cầu của thành phố với đời sống của người dân.

"Sông Hồng không chỉ là một dòng sông. Đó là một phần lịch sử, văn hóa và bản sắc của Hà Nội", các chuyên gia nhấn mạnh.