Cấm trưng bày thuốc lá: Cần lộ trình chuyển tiếp hợp lý

Trước đó, tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội diễn ra sáng 21/9, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã được đưa ra xem xét, cho ý kiến. 

Phó Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, cần bảo đảm tính khả thi của các quy định liên quan đến điều kiện của việc tiếp cận thuốc lá của người dưới 18 tuổi, đồng thời yêu cầu các cơ quan chức năng tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý các quy định về cấm trưng bày thuốc lá theo hướng bảo đảm rõ ràng, khả thi, có thể kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực tế. 

Trao đổi về vấn đề này, các đại biểu Quốc hội, chuyên gia kinh tế và luật sư đã đưa ra những phân tích đa chiều nhằm tìm kiếm giải pháp tối ưu hóa công cụ lập pháp. 

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga: Phải có lộ trình và giải pháp hỗ trợ tiểu thương thích ứng

Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá cần được nhìn nhận trước hết từ mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là hạn chế sự tiếp cận và sức hấp dẫn của thuốc lá đối với trẻ em, thanh thiếu niên. Tuy nhiên, để chính sách thực thi hiệu quả, cần đi kèm lộ trình phù hợp và những giải pháp hỗ trợ người kinh doanh, nhất là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, thích ứng với quy định mới. 

Đối với thuốc lá thông thường được phép kinh doanh, quy định cần phân định rõ hành vi trưng bày bị cấm với việc cung cấp thông tin cần thiết cho giao dịch hợp pháp. Người bán cần được hướng dẫn cụ thể về cách lưu giữ sản phẩm, cung cấp thông tin và thực hiện giao dịch để tuân thủ pháp luật, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng một cách khác nhau.

Lộ trình thực hiện cần được xác định trên cơ sở đánh giá tác động và khả năng đáp ứng của các cơ sở kinh doanh. Khoảng thời gian chuyển tiếp phải đủ để người bán nắm rõ quy định, sắp xếp lại quầy hàng, cải tạo hoặc thay thế các vật dụng trưng bày. Luật cần xác lập nguyên tắc và quy định chuyển tiếp cần thiết; Chính phủ nghiên cứu, cụ thể hóa các giải pháp hỗ trợ khi tổ chức thi hành. 

Đồng thời, chính sách phải được đặt trong tổng thể quản lý thị trường và phòng, chống tác hại của thuốc lá. Cùng với yêu cầu tuân thủ đối với các cơ sở kinh doanh hợp pháp, cần kiên quyết ngăn chặn thuốc lá nhập lậu, hàng giả và hoạt động kinh doanh trái phép. Cần tăng cường truy xuất nguồn gốc, kiểm soát các hành vi kinh doanh trái phép trên môi trường trực tuyến, tập trung xử lý các đường dây, kho chứa, đầu mối buôn lậu lớn, đồng thời xử lý nghiêm vi phạm tại các điểm bán.

Mục tiêu xuyên suốt là bảo vệ sức khỏe người dân. Các giải pháp hỗ trợ người kinh doanh thích ứng với quy định mới sẽ góp phần bảo đảm tính khả thi và hiệu quả thực chất của chính sách.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, nguyên Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển của Viện Kinh tế và Quản lý TP.HCM: Quản lý điểm bán thuốc lá: Đừng chỉ siết quy định, hãy thiết kế một cơ chế thực thi hiệu quả

Trong quá trình hoàn thiện Dự thảo Luật, đối với quy định cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức, cần nhìn nhận một vấn đề có ý nghĩa kinh tế và quản trị: một quy định có thể đúng về mục tiêu nhưng chưa chắc đã tối ưu về cách thực hiện.

Tôi cho rằng khi xây dựng quy định mới, cần trả lời ba câu hỏi: Rủi ro cụ thể cần kiểm soát là gì?, Công cụ quản lý được lựa chọn có thực sự giải quyết rủi ro đó không? Và cơ quan quản lý có đủ năng lực để thực thi đồng bộ hay không?.

Trên thực tế, bán buôn và bán lẻ có chức năng kinh tế, đối tượng giao dịch và môi trường hoạt động khác nhau. Cơ sở bán buôn chủ yếu phục vụ giao dịch giữa các doanh nghiệp hoặc thương nhân; trong khi điểm bán lẻ tiếp xúc trực tiếp với người tiêu dùng, trong đó có nguy cơ người chưa đủ tuổi tiếp cận sản phẩm.

Tuy nhiên, nếu một cơ sở bán buôn đồng thời bán trực tiếp cho người tiêu dùng, thì hoạt động bán lẻ của cơ sở đó phải chịu các yêu cầu tương ứng. Việc phân loại cấm ở loại hình nào cần dựa trên chức năng thực tế, không chỉ dựa vào tên gọi hoặc đăng ký kinh doanh. 

Bên cạnh đó, người trưởng thành có nhu cầu mua hàng hợp pháp cần được biết điểm bán có những sản phẩm nào và giá bao nhiêu. Nhưng nhu cầu thông tin đó không đồng nghĩa với việc sản phẩm phải được phô bày trực quan hoặc gắn với các yếu tố quảng cáo, khuyến mại.

Do vậy, dù sản phẩm được che khuất, người mua trưởng thành vẫn cần có thông tin tối thiểu để nhận biết hàng chính ngạch, nguồn gốc rõ ràng và giá bán. Nếu thiếu thông tin này, khoảng trống nhận diện có thể bị hàng lậu, hàng giả lợi dụng.

Tôi đề xuất cho phép sử dụng danh mục sản phẩm và bảng giá dưới dạng văn bản chuẩn hóa, trình bày trung tính, không sử dụng hình ảnh bắt mắt, thông điệp tiếp thị, màu sắc hoặc cách bố trí nhằm kích thích mua hàng. Danh mục cần bảo đảm dễ đọc, dễ cập nhật và có thể cung cấp khi khách hàng trưởng thành yêu cầu.

Quy định cũng nên xác định rõ nội dung được phép, kích thước hoặc hình thức trình bày khi cần thiết, cách cập nhật giá và trách nhiệm của người bán. Trong bài tham vấn chính sách về vấn đề này gửi đến Quốc hội, tôi đã đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá tác động riêng đối với các nhóm cơ sở kinh doanh, xác định nghĩa vụ nào cần áp dụng thống nhất, nghĩa vụ nào có thể đơn giản hóa về thủ tục và cách thức chứng minh tuân thủ.

Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM: Siết điểm bán hợp pháp phải đi đôi với chặn đứng chuỗi cung ứng lậu

Nếu chuyển từ trưng bày giới hạn sang cấm hoàn toàn, chính sách phải được thiết kế theo hướng siết quảng bá nhưng không làm suy yếu thị trường hợp pháp. Hiện nay theo Điều 25 Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá vẫn cho phép điểm bán lẻ trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo đang đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày tại điểm bán.

Nếu áp dụng thì trước hết phải quy định rõ thế nào là trưng bày, đồng thời vẫn cho phép người bán cung cấp thông tin tối thiểu về tên sản phẩm, giá và nguồn gốc khi khách hàng có nhu cầu mua hợp pháp.

Nếu chỉ quản lý chặt những cửa hàng dễ kiểm tra nhưng hàng lậu vẫn lưu thông ngoài hệ thống thì có thể tạo ra sự bất cân xứng trong thực thi. Mục tiêu cuối cùng phải là giảm khả năng tiếp cận và quảng bá thuốc lá, nhưng đồng thời bảo đảm người tuân thủ pháp luật không chịu bất lợi so với người kinh doanh bất hợp pháp.

Cần có lộ trình chuyển tiếp nhưng thời hạn cụ thể, 18 hay 24 tháng nên được quyết định trên cơ sở đánh giá tác động thực tế, thay vì ấn định một cách cơ học. Vì vậy có thể thiết kế theo hướng chuyển đổi từng bước. Giai đoạn đầu cần ban hành hướng dẫn thật rõ về cách bố trí điểm bán, cung cấp thông tin sản phẩm, bảng giá và những hành vi nào bị coi là trưng bày; đồng thời tuyên truyền, hỗ trợ cơ sở nhỏ điều chỉnh. 

Có thể thí điểm tại một số địa bàn có điều kiện quản lý khác nhau để đánh giá khả năng tuân thủ và tác động đến thị trường trước khi áp dụng đồng loạt. Quan trọng hơn là thời gian chuyển tiếp phải được sử dụng để hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, kiểm soát vận chuyển, kho hàng, bán hàng trực tuyến và các đầu mối cung ứng bất hợp pháp.