'AI chưa thâm nhập sâu vào sản xuất ở Việt Nam'

Theo báo cáo "Kinh tế vĩ mô năm 2026 - Việt Nam với thách thức trong kỷ nguyên AI và giai đoạn tăng trưởng hai chữ số" vừa được Trường Đại học Ngân hàng TP HCM (HUB) công bố, Việt Nam đang trở thành điểm sáng trên bản đồ trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu.

Trong lĩnh vực công nghiệp, theo HUB, AI tạo sinh (GenAI) không dừng lại ở các ứng dụng phụ trợ như viết mã hay tiếp thị, mà đang tái định hình toàn bộ quy trình sản xuất một cách thông minh và hiệu quả.

Tuy nhiên, còn khoảng cách số hóa lớn giữa các doanh nghiệp. Có 35% startup đang khai thác AI để sáng tạo sản phẩm hoàn toàn mới, nhưng chỉ 11% doanh nghiệp lớn đạt được điều tương tự.

"Phần lớn các tập đoàn lớn vẫn vật lộn với việc số hóa cơ bản hoặc chỉ áp dụng AI cho các nhiệm vụ văn phòng đơn giản, chưa thực sự chạm đến cốt lõi của quy trình sản xuất", báo cáo nhận định.

Tại hội thảo do HUB tổ chức cuối tuần này, ông Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên chính sách công, Đại học Fulbright Việt Nam lý giải khả năng các khảo sát ghi nhận mức độ tiếp cận AI cao do sự phổ biến của các công cụ như ChatGPT.

Ví dụ, báo cáo "e-Conomy SEA 2025" do Google, Temasek và Bain & Company cho biết 81% người dùng Việt tương tác với AI hàng ngày, vượt trội so với trung bình toàn cầu. Bên cạnh đó, Việt Nam xếp hạng 6/40 trong "Chỉ số AI thế giới 2025" (WIN), thứ 3 toàn cầu về tin tưởng và thứ 5 chấp nhận AI.

Theo ông Thành, nhiều người Việt tận dụng các công cụ như ChatGPT vào học tập và công việc hàng ngày. Nhưng tổng thể, triển khai các giải pháp AI ở mức độ sâu chưa tăng đột biến, nếu nhìn vào tiêu thụ điện thời gian gần đây.

Số liệu của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết tổng sản lượng điện thương phẩm năm 2025 chỉ tăng 4,9% so với 2024. "Nếu thâm dụng AI thì vô cùng tốn kém điện", ông Thành nêu.

GS.TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân đánh giá AI đang thật sự thẩm thấu vào nền kinh tế, song chưa có nghiên cứu tác động đầy đủ của công nghệ này đến phương thức sản xuất mới.

"Có nghiên cứu cho thấy chuyển đổi số giúp tăng năng suất lao động 8-20% tùy kịch bản nhưng riêng AI, đây vẫn là dư địa mới để tìm hiểu", GS Đạt cho biết.

Năm 2025, tác động trực tiếp và gián tiếp của hoạt động khoa học công nghệ nói chung chiếm khoảng 2,5% trong GDP, tương đương 320.400 tỷ đồng. Theo Cục Thống kê, con số này tăng lần lượt 16,3% so với 2024 và 51% năm 2020.

Dù vậy, vẫn khó nhìn ra dấu ấn của AI và các công nghệ tiên tiến giúp gia tăng năng suất, góp phần vào tăng trưởng. Theo HUB, giai đoạn 2021-2025, tăng trưởng GDP bình quân đạt khoảng 6,44%, với cấu trúc động lực vẫn theo chiều rộng, dựa trên mở rộng lao động, vốn và hội nhập nhanh. Động lực này đang dần suy yếu trong khi mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, chất lượng và tính bền vững diễn ra chậm, chưa đều.

"Nâng cấp công nghiệp thời gian qua ít đến từ trí tuệ và công nghệ mà từ vốn và lao động, cùng dịch vụ nhập khẩu nước ngoài", PGS. TS Phạm Thị Tuyết Trinh, Phó khoa Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Ngân hàng TP HCM, nhận định.

Theo bà Trinh, để đạt được mục tiêu tăng trưởng hai chữ số giai đoạn tới, nền kinh tế cần chuyển dịch từ vốn, gia công và ngoại lực sang dựa vào năng suất, dịch vụ tri thức cùng năng lực nội địa.

"Chúng ta cần ứng dụng AI vào các ngành hiện hữu. Dịch vụ tri thức và công nghệ phải trở thành động lực chủ chốt cho nâng cấp công nghiệp và cần đặt doanh nghiệp trong nước vào trọng tâm quá trình này", bà khuyến nghị.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Xuân Thành cho rằng các doanh nghiệp lớn đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng số, hạ tầng AI sẽ giúp nâng cao cạnh tranh nền kinh tế.

Tuy nhiên, chuyên gia dẫn kinh nghiệm thế giới cho thấy việc triển khai một công nghệ mới thường đòi hỏi nhiều năm để ghi nhận tác động rõ rệt. Ví dụ, ứng dụng kỹ thuật điện vào sản xuất từng mất 35-40 năm để thấy hiệu quả hay ICT (thông tin - truyền thông) tốn 15-20 năm.

"Đưa AI vào sản xuất và thấy được hiệu quả của nó, từ việc thử nghiệm, hiệu chỉnh và nhân rộng là bài toán dài hạn", bà Trinh lưu ý.

Với triển vọng kinh tế 2026, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần duy trì ổn định vĩ mô, đa dạng hóa thị trường, đẩy mạnh cải cách cấu trúc, tăng khả năng chống chịu và tận dụng chuyển đổi xanh - số để bảo vệ đà tăng trưởng bền vững.